ტკივილის ლაბირინთები _ ფიქრები მამა ადამის პოეზიაზე

 

მაია ჯალიაშვილი

 

                          

პოეზიას შეუძლია ნებისმიერი ტანჯვა ესთეტიკურ ღირებულებად აქციოს. შემოქმედი რაც უფრო ღრმად და ძლიერად განიცდის ტკივილს, მით მეტად უმძაფრდება მისი სიტყვიერი გამოხატვის წყურვილი. ჯვარზე გაკრულმა იესომ შეღაღადა უფალს: „ელი, ელი, ლამა საბაქთანი“ („ღმერთო ჩემო, ღმერთო ჩემო, რაისთვის დამიტევე მე?“), (მათე, 27, 46). ეს უსაშველო ამოძახილი საუკუნეებს ექოდ გადაეცემა და არ კარგავს ექსპრესიასა და ზემოქმედების ძალას.  ამ პარადიგმული ტკივილის ვარიაციებია მამა ადამის ლექსები, რომლებიც ქმნიან ტანჯვის ლაბირინთებს. მათში მაღალმხატვრული ოსტატობით, სიტყვის ფარული სიღრმეების შეგრძნებით წარმოჩენილია პირადი და უნივერსალური ტკივილები. ლირიკული გმირების სახით იგი ქმნის მრავალფეროვან ალტერ ეგოებს, რომელთა საშუალებით წუთისოფლისეულ სიხარულსა და დარდს გამოხატავს. მისთვის პოეზია ლოცვაა, უზენაესთან მიახლების წყურვილის გამომხატველი. ერთგან იგი წერს:  „საკუთარ თავთან ხალხშიაც მარტოდ დარჩენილიც, ცის შემყურეც, მიწაში პირქვე ჩამხობილიც ლოცვიდან ლოცვამდე ისევ ვლოცულობ, ოღონდ ამ ჯერზე კალმით, სიტყვოსნობით, ბგერათწერით, ფერთა ახმოვანებით, დამუნჯებულისთვის კრიჭის გახსნით, უსახელოს სახელდებით...“  2015 წელს გამოცემული მისი ლექსების კრებული, სახელწოდებით: „მე რომ ხელი ახლა შემახოს აწმყომ“, შეიძლება  ქართული პოეზიის ერთ გამორჩეულ სარკედ მივიჩნიოთ, რომელიც კარგად ირეკლავს  თანამედროვეობის  მნიშვნელოვან სულიერ პრობლემებს.

პოეტი არა მხოლოდ განიცდის გაუსაძლის ტკივილს, არამედ ესთეტიზაციითა და მეტაფიზიკური გააზრებით მას ხელოვნებად გარდაქმნის. ამ ლექსებში არის ტანჯვის ემოციური განცდაცა და მისი ღრმა რელიგიურ-ფილოსოფიური გააზრებაც. ავტორის დაუყუჩებელი ტკივილის მძლავრი წყაროა აგვისტოს უმძიმესი დღეების გახსენება, როდესაც მოულოდნელმა საგზაო შემთხვევამ მისი ერთადერთი შვილი, მიხეილ ახალაძე, იმსხვერპლა. ამიტომაცაა, რომ მისი დუმილიც კი ყვირის მოუშუშებელი ჭრილობებისგან. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კრებულის ლექსები შვილის ტრაგიკულ გარდაცვალებამდეა დაწერილი, მათში მაინც წარმოჩნდება ამ უბედურების მისტიკური წინათგრძნობა. ლექსებში გამოხატული სხვადასხვა ტკივილით იქმნება უჩვეულო ლაბირინთი, რომლიდან თავდაღწევის გზები რთული და მსხვერპლიანია.  ავტორის სევდა არასოდეს არის აბსტრაქტული, არამედ კონკრეტული და მძაფრი, საზღვარგადალახული. მან იცის, რომ სასულიერო პირს „არ აქვს უფლება“ სასოწარკვეთას მიეცეს, ამიტომ მისი დარდი და ვარამი ლექსებში პოულობს ერთგვარ ხანმოკლე შვებას.

საინტერესოა კრებულის სტრუქტურა. ავტორი სარჩევს ზანდუკს არქმევს, რითაც თავიდანვე განგვაწყობს პოეზიის იდუმალებასთან შესახვედრად (სხვათა შორის, დემნა შენგელაიამაც ერთ ძველ გამოცემაში თავის რომან „სანავარდოს“ სარჩევს „ზანდუკი“ უწოდა). ის ერთგვარი კარია, რომელიც შეუძღვება მკითხველს მამა ადამის ლექსთა სამყაროში, სადაც ელის გაოცება, აღტაცება, სიტყვით მოგვრილი თრობის ნეტარება. საინტერესოა პირველი ნაწილის რამდენიმე პროლოგიც, რომლებიც მკითხველს ამზადებენ და გზას უხსნიან პოეზიის სიღრმეთა შესაცნობად.  ლოცვის პოეტური ინტონაციებით ყველაზე მეტად დავით გურამიშვილის პოეზიასთან ამჟღავნებს ნათესაობას. „პრუსტის ანკეტაში“ მამა ადამი წერს: „სულს დუღაბიც სჭირდება და ქვაც, ორნამენტებიც და გუმბათზე დასადგმელი ჯვარიც“.  დუღაბი და ქვა  ტკივილი და განსაცდელია. ორნამენტი _პოეზიის ესთეტიკა. პოეზია ამ მძიმე ქვებს ამთლიანებს და მშვენიერ ფორმას აძლევს. გუმბათის ჯვარი კი _ტკივილის დაძლევა რწმენით. ამ მშვენიერი მეტაფორით ( სულში ტაძრის აშენებით) გამოიხატება მისი არსებობის აზრი და მიზანი. ავტორი  საკუთარ იდენტობას, უპირველესად, პოეზიით განსაზღვრავს.

 წიგნში პირველ პროლოგად გამოტანილია ღირსი პორფირე კავსოკალივიტის წერილი, რომელშიც ვკითხულობთ: „ქრისტიანი რომ გახდე, პოეტის სული უნდა გქონდეს“. სხვაგვარად ვერ ჩასწვდები რწმენისა თუ სამყაროს მშვენიერების სიღრმეებს, თან „უნდა გიყვარდეს და იტანჯებოდე“. დავით მეფსალმუნის სტრიქონები ამის საუკეთესო დასტურია: „რამეთუ ვიხილნე მე ცანი, ქმნილნი თითთა შენთანი, მთოვარე და ვარსკულავები, რომელ შენ დააფუძნენ“ (ფსალ. 8, 4). მამა ადამი, როგორც პოეტი, ბაძავს უფალს და მასავით ცდილობს ადამიანის სულის „გამოქანდაკებას“: „მუზათა ქანდარა – სათუთი, თეთრი, თლილი, /ბატისფრთიანი და მელნისფერმელნიანი /თითები პოეტისა / უსაჭრეთლოდ რომ უნდა ექანდაკებინა/ მთელი ცხოვრება“ („თითები_ მუზათა ქანდარა“). მთელი ბიბლია (ძველი და ახალი აღთქმა) ხომ იმას ადასტურებს რომ მისი ღვთივშთაგონებული ავტორები სულით პოეტები იყვნენ.  ამიტომაც არ არის გასაკვირი, რომ ცნობილი ქრისტიანი არაბი მწერლის, ჯიბრან ხალილ ჯიბრანის, რომანში „იესო, ძე კაცისა“ იოანე, ძე ზებედესი, ქრისტეს პოეტად აღიქვამს:. „ჩემს გულში ცოცხლობს იესო გალილეველი _ უზეშთაესი პოეტი პოეტთა შორის, რომელიც პოეტად გარდაგვქმნის ჩვენ ყველას“. ნიკოს კაზანძაკისის რომანში კი „აღსარება გრეკოსთან“ განსაკუთრებით შთამბეჭდავი  რწმენის გამომხატველი საოცარი სტრიქონებია, ფრანჩესკო ასიზელს რომ მიაწერს მწერალი: „ვუთხარი ნუშის ხეს, დაო, მიამბე რაიმე ღმერთზე და ნუშის ხე აყვავდა“.

მამა ადამისთვის  პოეზია არსებობის ფორმაა. ლექსში „პირველად იყო სიტყვა“, ანუ ბგერები“, მუსიკა წარმოჩნდება იმ  ფენომენად, რომელმაც ადამიანი სამყაროს საიდუმლოებებს უნდა აზიაროს, ყოფის აზრი და მიზანი შეამეცნებინოს. მისთვის „შესაქმე“ პარტიტურაა, ბგერები კი „ყურით კი არა, /მხოლოდ იშვიათი სულით ისმინება“. თვითონ არის ამ „იშვიათი“ სულის პატრონი, რომელიც თავისუფალი თუ რითმიანი ლექსის, ვერლიბრისა თუ ვერბლანის სივრცეებს იმისთვის იყენებს, რომ ფიქრების მუსიკალური მდინარება შეგვაგრძნობინოს.  „რამდენი უნდა ეტანჯა... რომ ესოდენ მშვენიერი გამხდარიყო“, _ წერს ნიცშე ცნობილ წიგნში „ტრაგედიის დაბადება მუსიკის სულიდან“, რომელშიც ხელოვნების აპოლონურსა და დიონისურ სტიქიებს განიხილავს. მამა ადამის პოეზიაში დიონისურია ტანჯვის მწვერვალების განცდა, ხოლო აპოლონური_ მისი გამოხატვის დახვეწილი ფორმები.

„ტოტების თაღებში – პირვანდლის დარებში

ჭავჭავაძიანთა წინაპრის ლანდები

კვამლ-ნისლში ჩნდებიან.

წიკწიკებს ფრანგული საათი „ორლეან“.

უხდება თითების სინაზე პორცელანს ჩაისვარდებიანს“ („წინანდალი“).

მუსიკის ფარული თუ ზედაპირული გამოხატვით ავტორი უპირველესად გალაკტიონსა და ვერლენს ეხმიანება, რომლებიც პოეზიაში მუსიკალურობას უმთავრესად მიიჩნევდნენ. მისთვისაც სიტყვა დამტევია არა მხოლოდ აზრისა, არამედ მუსიკისა,  სურნელებისა და ფერისა („ფერთა ომის მიღმა /იმალება უდიდესი მისტერია – /ეს სიცოცხლე და სიკვდილი თამაშობენ /ფერების ჭადრაკს....). ამ კრებულშიც მუსიკის განცდას ქმნის არა მხოლოდ რითმები, ალიტერაციები და გამეორებები, არამედ სტრიქონთა ემოციური, აზრობრივი და ფსიქოლოგიური მდინარება. დახვეწილი მეტაფორები და ვიზუალური პოეტური სახეები, სიმბოლოები, ბგერწერული ხერხები (ალიტერაციები, გამეორებები), რიტმი და ლექსიკა ქმნის ტკივილის მუსიკალურ, ესთეტიკურ ფონს.

მისთვის სამყაროს ნებისმიერი ხმა იდუმალ ენაზე დაწერილი მუსიკაა, რომელსაც  ყურს უგდებს და გაშიფვრას ცდილობს:

„ხოლო რითმები, რიტმები, აზრები – ღრუბლების,

ელვების, ჭექა-ქუხილების და მეხთა ხმა,

არამედ სინათლის, სისავსის,

სიმაღლის მეტამორფოზები ხვალ!“ („პირველად იყო სიტყვა“, ანუ ბგერები“).

ამ ლექსებში ფერწერული, ვიზუალური ხატები მუსიკალურ შეგრძნებებს ერწყმიან.  ვან გოგისა და ბახის სიყვარული  ამგვარადაც მჟღავნდება.  ალუზიები ლექსთა კონტექსტებს ამდიდრებენ (მაგ. „მზესუმზირები“, „ჩარგალში“, წინანდალი“, „ბებერი თივის ზვინების გახსენება“, „ელსინორი, ახლა კი მივალ“, „ანგელოსები და მათხოვრები“ და სხვ.). მას შეუძლია, უბრალო ყოფითი მოვლენები პოეზიად აქციოს, მაგალითად, ამის დასტურია ლექსი „ანიკო გეგიაძის გარდაცვალებაზე, სოფელ არჩეულში“, „ვარინკა ხიმშიაშვილის ობლების ამბავი“ და სხვ.  ამ ლექსებში არის  „ნათელი სევდაც“, როდესაც  ტანჯვა ბიბლიური დავითის მსგავსად, საგალობლად გადაიქცევა: „ღმერთო, შეგვიბრალე! / ნუ შეისმენ ჩვენს უგვან ლოცვას!/ შენ ხომ დაგვპირდი, /რომ არ მოგვცემ ქვებს ნაცვლად პურის /და არცა გველს ნაცვლად თევზების!“ („სოფლის დასტური“).  

ის,  რომ პოეტი სასულიერო პირია, არქიმანდრიტი ადამი (ერისკაცობაში ვახტანგ ახალაძე), სრულიად ცვლის და აღრმავებს ლექსების კონტექსტებს.  „ტკივილის ლაბირინთი“ არ არის მხოლოდ ემოციური ჩიხი, არამედ გზა ჯვარცმიდან აღდგომამდე. წიგნის შესავალში ის წერს: „ადამიანები ჩემგან ელოდებოდნენ სიტყვასაც და საქციელსაც ისეთს, რწმენაში რომ გააძლიერებდა მათ... ეს ჯვარია, რომლის ზიდვა კაცის ნებაა და მხოლოდ ღვთის შეწევნითაა შესაძლებელი“. ლაზარეს სიკვდილმა დაამწუხრა ქრისტე,  „შეძრწუნდა სულითა“, „და ცრემლოოდა იესუცა“ (იოანე, 11, 35). ტანჯვის ლაბირინთი მამა ადამისთვის არის ბრძოლის ველი, სადაც ადამიანური მწუხარება „ებრძვის“ და საბოლოოდ ერწყმის ღვთიურ ნებას.

„როგორც გულში,

ხვდებიან ერთურთს,

ძარღვ-ფესვებით ჩაეწნებიან

დიდი კოსმოსიც და პატარაც – ადამიანი.

 ხელით ვეხები, ვფურცლავ, ვხედავ:

გადაშლილი თითო წიგნი ბრძოლის ველს ჰგავს

ნათლის და ბნელის.

ამგვარ ველს კი არ ტოვებენ, ვიდრე გული ცემს“ („მერვე დღე“).

მისი უპირველესი შთამაგონებელი ღვთის შექმნილი უთვალავფერიანი სამყაროა. ლექსის დასაწერად მას თანაბრად განაწყობს სიცოცხლეც და სიკვდილიც, ბედნიერებაცა და უბედურებაც, იმერეთის პეიზაჟები, ბავშვობის მოგონებანი, ყვავილთა  მშვენიერება, სხვისი დარდი თუ სიხარული. ამავე დროს, კლასიკური თუ თანამედროვე ქართული თუ მსოფლიო მწერლობა, ამიტომაც ხშირად გაიელვებს ალუზიები და ინტერტექსტუალური გადაძახილები ცნობილ ხელოვანთა ნიმუშებთან (დავით გურამიშვილი,  აკაკი წერეთელი, ვაჟა-ფშაველა, ალექსანდრე ჭავჭავაძე, ლადო ასათიანი, გალაკტიონ ტაბიძე, იოსიფ ბროდსკი და სხვ.).  კრებულში დაბეჭდილი ინტერვიუებისა და ჩანაწერების მიხედვითაც, მამა ადამი ლიტერატურის გემოვნებიან შემფასებლადაც გვევლინება. ამას მოწმომს მისი დაკვირვებები ლევან გოთუას, ჯემალ თოფურიძის, ესმა ონიანის, ემზარ კვიტაიშვილის, ელა გოჩიაშვილისა  და სხვათა შემოქმედებაზე.

ლექსებში პირდაპირ თუ მხატვრულ სახეებში დაქარაგმებული ტკივილები კონკრეტული წყაროებით საზრდოობენ, ესენია: ეგზისტენციალური მარტოობა, წუთისოფლის წარმავლობა და ხანმოკლეობა, სიყვარულის დაკარგვა, უიმედობა, უმანკო ბავშვობის მონატრება და სხვ.  ლირიკული გმირი ტკივილის ლაბირინთში მოხეტიალე მწირიცაა, მსხვერპლიც და ბრძენი ყოვლისმნახველიც,  პოეტის ლირიკული „მე“ პალიმფსესტურია. მისი სხვადასხვა შრე გამოკვეთს ოლამურ ერთობას როგორც ღმერთსა და  ადამ კადმონთან (სამოთხისეულ უცოდველ ადამთან),  ასევე დაცემულ, სამოთხიდან გამოდევნილ ადამსა და სახარებისეულ „ძე შეცდომილთან“. ამ ლექსებში ბევრი უპასუხო კითხვაა, რომლებიც წარმოჩნდებიან, როგორც გზები ჭეშმარიტებისკენ. მამა ადამი ახერხებს მძიმე ემოციების მშვენიერ ფორმად გარდაქმნას. ტკივილი სრულყოფილი ლექსის შექმნის წინაპირობაა. ამ თვალსაზრისით, განსაკუთრებით შთამბეჭდავია ლექსი „საფლავებზე ამოკაწრული წარწერები სინანულისანი“, რომელშიც ვკითხულობთ:

„ზეცავ, ავ ცოდვათა თავშესაფრად

გულის გადაქცევა მაპატიე

....

ღმერთო, უნანელი ჩემი ლაფიანი ყოფნა

მაპატიე“.

მამა ადამის პოეტურ კრებულში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ლექსს „მე რომ ხელი ახლა შემახოს აწმყომ“, რომელშიც დროისა და მარადისობის გზაჯვარედინზე მყოფი ლირიკული გმირის ეგზისტენციალური დრამაა გაცოცხლებული:

„მე რომ ხელი ახლა შემახოს აწმყომ,

შავ მტვრად ვიქცევი,

რადგანაც ჩემში გულისა და ფიჟვის მაგივრად

გამოფიტული სუნთქავს-ფეთქავს მარტოობა,

გუდაფშუტასავით.

მოლოდინად მექცა მზის და მთვარის ამოსვლა,

ბოლო თოვლჭყაპი,

ყურძნის შეთვალვა

და წითელ ფოთლის ტანგოც ნელი,

უ კ ა ნ ა ს კ ნ ე ლ ი...

გამოფიტული დავალ

მარტოობა!“

ტექსტში აწმყო აღქმულია არა როგორც სიცოცხლის მომნიჭებელი ენერგია, არამედ როგორც დამანგრეველი ძალა, რომელიც საფრთხეს უქმნის ადამიანის მყიფე შინაგან მთლიანობას. ლირიკული გმირი, რომელიც საკუთარ თავს „გუდაფშუტასავით“ გამოფიტულ არსებად წარმოაჩენს, სულიერად შფოთავს. ლექსის  მეტაფორები გამოკვეთს  იმ ონტოლოგიურ შიშს, რომელსაც პოეტი აწმყოსთან „შეხებით“ გრძნობს: ეს  მისთვის განადგურების, „შავ მტვრად“ გადაქცევის ტოლფასია. ავტორი თითქოს გაურბის დროს.  მისი ტკივილი განზოგადდება და წარმოჩნდება,  როგორც სამყაროს თანაარსი. მისი ექო ერთდროულად ისმის წარსულში, აწმყოსა და მომავალში.

ლექსში საინტერესოდაა დახატული ყოველდღიური ყოფიერების რუტინული მექანიკურობა (მჭადის მოზელა,  პირუტყვის მოვლა და სხვ.), საქმეს ისე აკეთებს,  რომ „თასს არ უცქერის“. ეს მეტყველებს  არა რეალურ სიცოცხლეზე, არამედ  მის იმიტაციაზე_ „აქ და ახლა“ პრინციპის გარეშე. სხეული მიწასა და ყოფასთანაა, ხოლო სული  _ იმ ადამიანებთან, რომლებიც ვეღარ დაბრუნდნენ ვერც ჭიუხებიდან, ვერც ომიდან და ვერც სასაფლაოდან:

„კეცე, კეცე

და ვერასგზით ვერ დაკეცე

შინმოსასვლელი გზა“.

აწმყოსთან შეხების შიში პარადოქსულია, რადგან სიცოცხლე ხომ მარტო აწმყო არ არის. მართალია, რეალობა მას დაამსხვრევს, თუმცა სწორედ ამ ნამსხვრევებიდან იბადება პოეზია, რომელსაც ლოცვის ძალა ენიჭება. პოეტი პირდაპირ  არ ამბობს, რომ  „სტკივა“, ის ხატავს შიგნიდან გამოცარიელებულ სხეულს, რომელიც მხოლოდ ფორმას ინარჩუნებს და რომლისთვისაც გზა, ნაცვლად შინ დაბრუნებისა, დაუსრულებელ მოლოდინად ტრანსფორმირდება. აქ ტკივილი სივრცეში წარმავალი (სიკვდილი) და მარადიული (ღმერთი) ერთმანეთს ხვდება. მზის ამოსვლა, თოვლჭყაპი თუ ყურძნის შეთვალვა  აღარ აღიქმება, როგორც მიწიერი განახლება, არამედ მარადისობასთან შეხვედრის დეკორაციებად წარმოჩნდება. პოეტისათვის ლამაზი წუთისოფელი მხოლოდ „მოსაცდელი დარბაზია“, სადაც „ფოთლების ნელი ტანგოც“ კი „უკანასკნელია“. ტკივილიდან თავდაღწევის გზა აწმყოს მიღმა, იმ მარადიულ აღდგომაშია საძიებელი, როდესაც ტანჯვა საბოლოოდ გაქრება და დროის მიღმა არსებული სივრცე ადამიანის საბოლოო თავშესაფარი გახდება.

ყურადღებას იქცევს ლექსი „მათე მახარებელი. იოჰან სებასტიან ბახი. „ვნებანი“, რომელიც ტანჯვის ესთეტიკისა და მეტაფიზიკის ერთგვარი კულმინაციაა. ის ჰგავს მუსიკალურ ნაწარმოებს, რომლის სტრუქტურა ბახის პოლიფონიასავით არის აგებული. ლექსში ტკივილი ემოციიდან ტრანსფორმირდება მუსიკად და მოიცავს მთელ კოსმოგონიას _„შესაქმეს წიაღიდან“ „ზეცის ზემოთ დაბადებამდე“. ავტორი გვთავაზობს ფიზიკური და სულიერი შეგრძნებების დაუსრულებელ ჩამონათვალს, რაც ქმნის ტექსტურ ლაბირინთს, რომელშიც ბგერები თითქოს კათარსისის რთულ, გამომწრთობ გზას გადიან. ხელოვნება აქ გაიგივებულია ცეცხლში გამოტარებულ ოქროსთან, რომელიც ტანჯვის შედეგად „პატიოსნდება“ და სრულყოფილ ფორმას იღებს.

ბახის „ვნებანი“ უკავშირდება ქრისტეს ტანჯვას, რაც ლექსს განსაკუთრებულ მისტიკურ სიმძიმეს ანიჭებს. პოეტი სრულიად უარყოფს ადამიანურ ტკივილს („ჩვენი სისხლის კი არა, არც ჩვენს პაპათა...“) და აქცენტი გადააქვს უნივერსალურ, ღვთაებრივ მსხვერპლშეწირვაზე. ბგერების დაბადება აქ გაიგივებულია მაცხოვრის შუბლზე გაშეშებული სისხლისა და ოფლის წვეთებთან, რაც ხელოვნების წმინდა, საკრალურ ბუნებას გამოკვეთს. ეს არის ტკივილის უმაღლესი ესთეტიკური ფორმა, როდესაც სევდა შთამბეჭდავ ჰარმონიად იქცევა. ლექსის დინამიკას ქმნის ენერგიული რიტმი და ემოციური მუხტი. ზმნური ფორმების კასკადი („ამოგლეჯილი“, „ამოხეთქილი“, „ამონთხეული“ და სხვ.) გადმოსცემს შემოქმედებითი პროცესის მტკივნეულ სიმძიმეს. ბგერები აქ არა უბრალოდ ჟღერადობა, არამედ „სისხლის წვეთის წილხვდომილობა“ და სხეულიდან „გამონაწური“ ეგზისტენციალური ყვირილია. ვიზუალური თვალსაზრისით, ლექსის ფინალში სიტყვების ვერტიკალური განლაგება ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ ბგერები ზეციდან ეშვება სანოტო რვეულებამდე. ტკივილი აქ იხატება, როგორც რთული ორნამენტი, რომელიც ბახის მუსიკას გადაეწვნება. საბოლოოდ, მამა ადამი გვიჩვენებს, რომ ჭეშმარიტი ხელოვნება არის არა მხოლოდ ნიჭი, არამედ გოლგოთის გზაზე „ამოხეთქილი“ სულიერი ენერგია, რომელიც სამყაროსთან თანაარსობის ერთადერთ საშუალებად რჩება.

ლექსი „ტკივილი ჯერ დუმს და მერე ქრება“ ღვთისმშობლის გაუსაძლის ტანჯვაზეა.

„ფსალმუნებდი,

ხელსაქმობდი –

გამალებით გული გიძგერდა-წინათგრძნობდა...

აი, უკვე ისმის მრავალთა ფეხისხმა – მოირბინეს.

გაავებულებს – ბრბოს აღვსებულს გულისწყრომითა

მიჰყავთო შესაკრებელიდან“.

ლექსში ქრისტიანული თეოდიციის პოეტური ფორმულაც გამოიკვეთება. იგი არ ეწინააღმდეგება ღმერთს ტკივილის გამო, არამედ მას სულიერი ზრდისა და ქრისტესთან თანაზიარობის გზად აქცევს. ლექსში ღვთისმშობლისეული ტკივილი ყოველივეს განმსჭვალავს:

„როცა ტკივილი ისევ დუმს / და ოდენ შენს გულს ჰკვეთს / წარსულშიც, / მთვარის შუქზეც, / ფიქრშიც, / შენშიც, / ზღვაშიც, / ლოცვებშიც...“

ტკივილის ექო ვრცელდება დროში (წარსულში), ბუნებაში (მთვარე, ზღვა), სულში (ფიქრი, ლოცვა). ეს არის ტკივილის უნივერსალური ლაბირინთი, საიდანაც გაქცევა შეუძლებელია. რატომ დუმს ტკივილი? რადგან ის იმდენად ღრმაა, რომ სიტყვებით ვერ გამოითქმება. ტკივილის ესთეტიზაციით ტრაგედია ტრანსცენდენტულ განზომილებაში გადადის:

„შენ ტკივილზე ძლიერი ხარ, / ხარ ღვთისმშობელი“.

ტკივილი  არ ქრება, მაგრამ  განიწმინდება და გაკეთილშობილდება. სიტყვები:  „ეგ არაფერი“ _ ამ ესთეტიკის ნაწილია: გაუმქრალი ტანჯვა უფრო ძვირფასია. ლექსის ფინალი ტკივილის ლაბირინთიდან თავდაღწევის  ფორმულაა:

„წინ გოლგოთაა, / ჟამი ჯვარცმის, / ოდეს ყველა ტკივილი ქრება!“

გოლგოთა არის ტკივილის ლაბირინთის საბოლოო წერტილი. არც პოეტი არ ელოდება  განკურნებას ან ამქვეყნიურ შვებას; ის ელოდება ტკივილის თეოლოგიურ დასასრულს. ტკივილი ქრება არა დავიწყებით, არამედ ქრისტეს ჯვარცმასთან წილნაყრობით. საბოლოო დასკვნა  კი ისაა, რომ: „მთელი ცხოვრება დათმენაა, / ტანჯვა მდუმარე“. ეს არის პოეტის ფილოსოფიური პასუხი წუთისოფლის მუხანათობაზე. სამყარო სავსეა ტკივილითა და მშვენიერებით:

„მზის უთვალავი ბარტყი-ყვავილი:

ყელყელაობდნენ ზურმუხტოვან ყანის ბუდეში

და შეჰყურებდნენ-შენატროდნენ

დამშეულნი დედას – მზეთამზეს

იტკბარუნებდნენ პირებს სხივებით

და მზის ჭვრეტისგან ემსგავსებოდნენ

დღითიდღე მნათობს სულ უფრო მეტად“ („მზესუმზირები“)..

ამრიგად, მამა ადამის შემოქმედებაში ტკივილის ლაბირინთი არის არა ჩიხი, არამედ რთული, მაგრამ სავალდებულო გზა, რომელიც მიწიერი ტრაგედიიდან სულიერ ტრიუმფამდე მაღლდება. მისი პოეზია არის იმის დასტური, რომ მდუმარე ტანჯვა საბოლოოდ მარადიულ ნუგეშად იქცევა.

ამ კრებულში იმდენი კარგი ლექსია, გინდა ყველა წარმოაჩინო, მაგრამ ერთზე კიდევ შევაჩერებთ ყურადღებას. მამა ადამის პოეტურ სამყაროში პირადი და ზოგადსაკაცობრიო ტკივილი ერთიანი ეგზისტენციალური მდინარების ნაწილია. თუკი წინა ლექსებში ტანჯვის ცენტრი შინაგანი მარტოობა იყო, „ქვევრის რეკვიემში“ ეს ტკივილი თითქოს გარეთ იღვრება და დაცარიელებული სოფლის, მიტოვებული ფესვების მეტაფიზიკურ სურათად ტრანსფორმირდება.

აქ ქვევრი მხოლოდ ნივთი არ არის,  ის სოფლის სულიერი ხერხემალია, რომლის „გაძარცვაც“ საკრალური წესრიგის დარღვევას ნიშნავს. აქ საინტერესო პარალელი იკვეთება: როგორც პოეტის სული გრძნობს თავს „გუდაფშუტასავით გამოფიტულად“ პირადი ტრაგედიის გამო, ასევე სოფლის სულიც გამოფიტულია მეხსიერების ღალატით. უღვინოდ დარჩენილი, „დაჭრილი მგელივით“ მიწაში ჩაფლული ქვევრი იმავე ონტოლოგიურ მარტოობას ღაღადებს, რომელსაც შვილმკვდარი მამა. ამგვარად, ნაძარცვი „ნაქვევრალი“ ღია ჭრილობასავით რჩება არა მხოლოდ მიწაზე, არამედ თავად პოეტის ცნობიერებაშიც. ეს არის გლოვა დაკარგულ მთლიანობაზე, სინდისის დამარხვა. ავტორი ამ ლექსით მიტოვებული სოფლის ეგზისტენციალურ პანორამას ქმნის,  ფესვების ღალატი კოსმოსურ დანაშაულად აღიქმება. ქვევრი აქ „კბილებით იჭერს სულს“, მისი ამოთხრა და მოპარვა კი სამარის გაძარცვასთანაა გაიგივებული, რაც საბოლოოდ არღვევს კავშირს წინაპართა ნასახლარსა და აწმყოს შორის:

„უმეხსიერო, / დაბრმობილი, / თიხისგან ქმნილი, / შარშან სასაცილოდ / ჭურისთავს ძარცვავდა, / ახლა თვითონ თიხად უნდა ქცეულიყო _ / სოფელი მარხავდა“. მამა ადამის ლექსებში ტკივილი გამოწვეულია არა მხოლოდ გარეგანი მოვლენებით, არამედ უპირატესად ადამიანური ყოფის ბუნებით,  ამიტომაც ეხმიანება სახარებისეულ ამონაკვნესს: „მელთა ჴურელი უჩნს და მფრინველთა ცისათა საყოფელი, ხოლო ძესა კაცისასა არა აქუს, სადა თავ  მიიდრიკოს“ (ლუკა, 9, 58).

ამ ლექსებში ტანჯვა წარმოჩნდება, როგორც არსებობის აუცილებელი, სამყაროს ფუნდამენტური კანონი.  სიხარულის დაფასებისთვის საჭიროა ტკივილის საყრდენი, ეს არის ადამიანური ბედისწერა. მამა ადამი უპირველესად  ტკივილის ტრანსცენდენტულ ასპექტებს წარმოაჩენს, რადგან გადალახავს მას, როგორც სუბიექტურ განცდას და უნივერსალურ ფილოსოფიურ კონტექსტში მოიაზრებს. ამ ლექსების მიხედვით, ტანჯვის ღირებულება, ტკივილის  მიზანი არის განწმენდა, სიბრძნე, ღმერთთან მიახლოება:

„ედემისეულ ნეტარების გახსენებაა

უსათუოდ, ასე მგონია,

შებინდებისას ყმაწვილკაცთა

უნაზესი სულების კრთომა.

ეს ბეჭედია ადამიანის

უმანკოების,

უზაკველობის,

უმწიკვლოების,

მამის წიაღში არსებობის

ედემისეულ ნეტარების უსასრულობის

და მონატრება

მარადისობის!“ („მარადისობის მონატრება შებინდებისას“).

დასკვნის სახით შეიძლება ვთქვათ, რომ მამა ადამის შემოქმედებითი სამყარო არის სივრცე, სადაც პირადი ტკივილი და მეტაფიზიკური ძიებები ერთმანეთს პოეტური ოსტატობით ერწყმის. ავტორი ახერხებს, რომ უმძიმესი ცხოვრებისეული გამოცდილება, წუთისოფლისეული მუხანათობით გამოწვეული მოუშუშებელი ჭრილობები, არა მხოლოდ ემოციურ გამოძახილად, არამედ მაღალესთეტიკურ ღირებულებად აქციოს.

დაიბეჭდა „ლიტერატურულ გაზეთში“, #407, 17-30 აპრილი, 2026

 #მამაადამი #ქართულიპოეზია #მაიაჯალიაშვილი

 

Dialogue of Silence and Memory: Gradations of the Father-Son Relationship (on Deniz Utlu's novel "You Will Never Be Alone, Father")

 

Maia Jaliashvili

 

Dialogue of Silence and Memory: Gradations of the Father-Son Relationship (on Deniz Utlu's novel "You Will Never Be Alone, Father")

 

Introduction

Georgian and world literature are characterized by numerous works that portray the contradictory relationship between a father and son, a multilayered theme presented in various forms. Among these, we must consider the novel "You Will Never Be Alone, Father" by the contemporary German-speaking Turkish writer, Deniz Utlu, in which autobiographical facts and events are enriched by the author's imagination and artistically transformed. In this novel, the father-son relationship is not defined solely by material time and space; it also encompasses a metaphysical dimension. This relationship gains even greater significance and value after the father's death. The father's unceasing voice in the novel becomes the main driver of the protagonist's memory and his moral compass. This voice reveals the values he passed on to his son to guide his life path and define his identity. The novel was translated by the excellent and experienced translator, Maia Peter-Mirianashvili, who gave it new life within the Georgian literary space. This novel won the European Union Prize for Literature in 2024.

The Father's Voice: A Determinant of Identity

The novel presents not only the intimate stories of a father and son, which reflect the bittersweet history of a family, but also universal themes explored within this context: the essence of memory, identity, cultural heritage, and others. The father's "voice" (or presence) is central for the narrator, who is the author's alter ego, in establishing his identity. This voice is deeply and powerfully etched in his childhood and follows him like a shadow throughout his life. The novel is built on the memories of the deceased father. The narrator recounts his father’s stories and, at the same time, shows how he himself grows and develops as a person. He seems to dive into a "sea of memories and imaginations," and can no longer distinguish which father is real: the one brought to life from memories or the imagined one? "It feels more like a dream, like talking underwater, when the rivers of memory and imagination flow into a single sea" (Utlu, 2025, p. 158). In one episode, he tells his mother that he wants to live a life full of dangers and obstacles, like his father, so that he will have "stories to tell" later. This shows that the father is the impetus for the writer to exist and share his own experiences with others, the readers. It is also worth considering that he liked how impressively his father told stories: "For my father, there was no clear boundary between his childhood and the language of fairy tales. Memories and stories told came from the same world" (Utlu, 2025, p. 45). The author also notes that he inherited the gift of narration from his father. He was thirteen years old when his father suffered a stroke and became bedridden. This event shook the teenage boy and made him start thinking about topics he had never considered before. When he went to visit his father, he felt that his father was telling him with his eyes that he loved him and would never leave him alone. 

The thought of death, eternity, and other existential questions were born in the protagonist's consciousness. In his memory, the actually experienced and the imagined became intertwined: "I have summoned my father's story so often within me that it is no longer his: it is now difficult to find the difference between the core of the story that was actually experienced and what was added during the time of remembering and narrating… Perhaps this is precisely the infinity of memory, and of narration" (Utlu, 2025, p. 157). In this stream of memories, the father’s image also became loaded with symbolic meanings. At times, the boundary between him and his father seemed to dissolve; they even seemed to change their earthly "roles" in such a way that he imagined his father as a son: "The person I imagine is more like a son and not the other way around" (Utlu, 2025, p. 157). The "search" for his father became a path to self-knowledge and an understanding of the world. "I am already the person I became after my father's stroke" (Utlu, 2025, p. 10). The life journey of his father became an example that a person should never give up, but fight and get back on their feet after every fall. His father traveled a difficult road: he came from Turkey to Germany and became an immigrant. He searches for his father not only in the past but also in eternity, and on this path, the metaphysical world, with its inexplicable "regularities," actively intrudes into his consciousness. In one episode, the protagonist wonders what makes a forest more special: its leaves or the space between the leaves? He then concludes: "There is emptiness between the leaves, but in this non-existence, there is something unique about the outline. We were the leaves, my father was the emptiness between the leaves. Most people only perceive the leaves and not the space between them" (Utlu, 2025, p. 131). In these lines, a deep philosophical idea is poetically conveyed. The leaves are everything that is on the surface, that is visible, that moves, that makes noise (words, actions, visible relationships, individuals). The emptiness between the leaves, on the other hand, is an unseen and non-existent but defining space that truly creates form, symmetry, depth, and breath. This question also makes the reader think: Is our being defined only by what we have and what we do, or also by what we do not have, what we could not say, what we have lost? This is why this complex and melancholic phrase, "We were the leaves, my father—the emptiness between the leaves," does not devalue the father's absence. On the contrary, it gives value to this very absence as a link between the visible and the invisible. The father gives the possibility of "movement" (of thought) (for without space, the leaves cannot rustle); this prompts the protagonist to understand his own distinctiveness (each leaf is, after all, unique); this space both limits and, at the same time, frees him. The father is like a ghost from which you cannot escape. This might remind us of the relationship between Hamlet and his father's ghost. This novel is from beginning to end a kind of journey toward "deciphering the form of non-existence." The father's silence, his emotional inaccessibility, is the source of the son's pain, but at the same time, it is precisely in this absence that the power of his hidden influence lies.

Deniz Utlu echoes both Western and Eastern philosophical perspectives when he portrays the father not as an active figure but as the invisible space in which the son acquires his "form." The deceased father coexists with him through books, music, pain, and love. From the author's point of view, it is the spiritual, invisible world that makes us the people we are. This may also remind us of James Joyce's short story "The Dead," which shows the influence of a deceased lover on a young woman. The father's "absence" becomes the strongest support for the protagonist's existence, because neither the father nor the son will ever be alone (as stated in the title); they are "one."

The writer also echoes the viewpoint of Lao-Tzu in the "Tao Te Ching": "A vessel is made of clay, but the essence of the vessel is created by the emptiness it holds"; "The greatest fullness seems empty, but its action is inexhaustible" (Lao-Tzu, 1983, p. 110). This implies the eternal dialogue between being and non-being, visible and invisible, matter and form, which reveals not only human relationships but also the essence of life, love, memory, and existence. This kind of thought on the mystical father-son relationship also reminds us of Grigol Robakidze's "The Snake's Skin," in which Archibald Mekesh searches for his father and, on this path, delves into the essence of the phenomenon of fatherhood. For example, he thinks: "Father and son together in one another. Father: 'One.' Son: Father and at the same time 'Other.' Father: The inner backbone of the universe. Son: Standing aside. Deviation. Father: Necessity. Son: Freedom. The first: Judge and curser. The second: Attacker and prodigal. Everywhere: in the stone and in the plant. And in this clash: the being of the universe. And in all fathers: the common father. The Nameless" (Robakidze, 1991, p. 31).

In the protagonist’s life, his father can no longer participate or speak due to his illness, but precisely through this silent, invisible existence, he still has a great influence on the son, who thinks about everything he experienced with his father. His told stories, advice, prohibitions, and permissions take on a new meaning. The protagonist often wears his father's clothes, as if he wants to get into his skin in this way, trying to perceive the world through his eyes, soul, and heart. At the same time, he also wants to separate from his father to highlight his own individualism. This desire to simultaneously be like his father and different from him also reflects the main principle of the eternity of life, according to which the development of the universe is spiral.

Deniz Utlu's novel portrays a living relationship between a son and his deceased father. The father is also a symbol of the Freudian superego for him, because he dictates the rules of behavior and the son always feels his gaze. In the novel, the father is presented not only as a biological parent but also as a determinant of his linguistic, cultural, and religious identity. The Turkish language is their mother tongue, Arabic is his father's mother's, his grandmother's, language, and German has become the language of their life and social relationships. The French language was also added, which his father loved and encouraged his son to learn. "But French remained a foreign language for me, despite the fact that it somehow touched my heart, as if my father's voice also sounded in this language..." (Utlu, 2025, p. 46). Here, language is presented as a kind of "prism of memory" in which the father's lost voice is heard again, as if the father's unfinished phrase continues in the son. In the novel, the issue of language is explored not only in a cultural context but also in the context of identity. For the author, Arabic, Turkish, German, and French perform different functions at different stages. For example, the French language is perceived as the father's "audible shadow"; "Albert Camus's voice resembled my father's." Albert Camus is the protagonist's favorite writer. In general, French literature is his main spiritual sustenance. This linguistic diversity creates a polyphonic resonance of the father's voice. "For ten years, when my father could only speak with his eyes and not his mouth, I only spoke to him in Turkish... I think that during the years of loneliness, my father did not speak at all, and if he did, it was probably only in German. This was also the language of his loneliness..." (Utlu, 2025, p. 5). The son first connects with his father through "languages" and then through silence. This silence is passed on to the son as a "traumatic inheritance," and at the same time, as a space for the search for identity. The father's image, the movement of his eyes, helps the son to think about his origin, his lineage, his ancestors, his historical memory, and his grandmother's Arabic language. This silent relationship connects the son with his own roots. The father tries to convince the son of the value of his own language and culture, but he himself finds it difficult to remain loyal, as if he does not fully "belong" to any one language. "Even if you manage to follow your parents' religion in some way, your children will no longer do so... Here, in Germany, the chain connecting us to our culture is already being broken" (Utlu, 2025, p. 4).

The narrator’s final identity is not connected to any specific language—not Turkish, German, Arabic, or French. He is seemingly at the intersection of languages, at a crossroads. This is how the "linguistic" backbone of the author's "self" is created, which becomes the support of his spiritual wholeness. "For my father, Turkish was, to some extent, the same as German was for me, and Turkish was to me what Arabic was to him—a language that connected us to his mother, different from the language in which we lived our lives and sought our 'self'" (Utlu, 2025, p. 5). This important phrase shows that the search for identity is endless, and it leads us both to our father and to ourselves along the way.

 The Father's Voice as a Moral Compass

The father is a moral authority for him and the source of his ethical views. Since childhood, the father instilled values in him, sometimes strictly and sometimes leniently, which at times seemed contradictory, but for the son they were like an unwritten law. The father’s voice resembled a "court" that judged, exposed, and taught him how to live. This voice also resembled the voice of God. Once, while preaching respect for bread, he also told him that bread is God and that the idea of God "transcends human imagination." He then raised his hands and drew a circle in the air, an incomplete one, because a part of his index finger was missing: "God is energy, power. He is in everyone and everything" (Utlu, 2025, p. 74).

The narrator's name is Yunus, which means dolphin. That is why he has the feeling that he is "carrying the sea." His father loved poetry and also wanted to give him the middle name Emre. Yunus Emre was a medieval Turkish-speaking Sufi mystic poet. His father loved "foreign names, unpronounceable letters." In this way, the father seems to "dictate" to him not to lose his closeness to poetry.

During his lifetime, his father talked to his son about morals, religion, courage, education, music, and a thousand other things. He was an authority for his son. In one episode, when the father notices fear in his son, he says to him: "What a disappointing person you are, cowardly, helpless... There is not even a trace of heroism in you, you are far from being a man. Are you even my son?..." (Utlu, 2025, p. 12). Here, the father associates "manliness" with courage and the ability to make decisions. The father's goal is to make his son a "man." This, in turn, must be achieved by solving numerous dilemmas (moral, social, etc.). These words remain in the son's mind and later, during self-reflection, are heard again loudly or in a whisper in his consciousness. The father's voice, then his silence, and finally only his remembered image create the narrator's "inheritance" that he keeps alive in his mind his entire life. That is why he considers, judges, and evaluates every step he takes through the prism of dignity. Sometimes it is a heavy burden, because he is constantly accompanied by a feeling of guilt, but he can no longer imagine living otherwise.

 Sometimes the father also finds fault with his tastes, whether in books or music: "'How absurd!' my father shouted. 'Why do you need such fairy tales that will make you kneel before false idols? You have to look into yourself—only there are the true stories buried'" (Utlu, 2025, p. 3). In these words, the father's voice is presented as an uncompromising moral stance. He considers Western culture to be false and believes that truth is found only through self-reflection. The father sets an ethical framework for his son, which, at first glance, deprives the son of his freedom of choice and seems authoritarian, but on the other hand, the parent shares his own experience and thus protects him from the mistakes he himself made on his path to self-discovery. The father's controlling voice primarily shows care and compassion. During the circumcision, he reassures him: "If you get through this, you should be afraid of nothing... until then, I am with you and I will protect you" (Utlu, 2025, p. 4). Here, the father fights his son's fear with words and expresses deep emotional support, while the parent's voice gives the protagonist moral strength.

The father advises his son on the necessity of knowledge and education, teaching him that effort always has value: "This is something that accompanies a person their entire life... Imagine music as a companion, a second half... like a language, like a friend" (Utlu, 2025, p. 7). In this way, the father imparts a work ethic. He makes the boy realize that talent is not a luxury but a responsibility. Here, the father's voice connects labor with a moral purpose. After the father's stroke, a significant turning point occurs in the boy's life: at first, when the father's voice disappears, he seems to become morally weaker. Now the boy himself has to find his moral compass, but the ethical frameworks established by the father still remain, as the father continues to talk to him with his eyes. Later, the moral voice was replaced by silence, and the feeling of responsibility grew even more. The novel often contains the father's advice, like maxims and exhortations, which sometimes have an ironic or sentimental tone. For example: "Music is a friend," "He who does not know the value of a penny is not worthy of a dollar," "If you want, you can become a millionaire," "Truth continues to exist even when it is erased." The latter is a deeply philosophical idea and primarily means that man is not the measure of truth. It exists independently of him. Its "erasure" is only an illusion. Man does not create truth but only discovers it, and if he "erases" it, forgets it, or denies it for some personal reason, he only covers it with a temporary veil. When the sun sets, it does not disappear, but is temporarily hidden. It is the same with truth.

The father's image becomes the voice of the son's conscience, which is not only a judge but also a moral supporter in difficult life situations. As soon as the father loses the ability to speak, the bridge between them is no longer audible; it is transformed into a "language of silence." "For ten years, when my father could only speak with his eyes and not his mouth, I only spoke to him in Turkish..." (Utlu, 2025, p. 191). The linguistic silence is replaced by gestures and facial expressions (e.g., blinking, etc.). In the novel, the father's voice is personified and appears in fragments: in the form of individual advice, phrases, words, and emotions. Despite the fact that the father has been sick for a long time and cannot speak physically, his voice continues to exist: "My father could no longer speak, but a whole language lived in his eyes." The boy would read the Quran aloud to his father from time to time. In this way, he seems to be in search of a deep spiritual connection with him. He even tells his father about his girlfriend: "Standing by the bed, I told my father about my girlfriend. He opened and closed his eyes" (Utlu, 2025, p. 137).

 The Concept of Water in the Novel

The narrator, like his father, loves water and has felt a bond with it since childhood. He seems to be drawn to it by a primordial instinct. Water is his "spiritual homeland," where he feels secure: "I liked the connection with water: my lungs were dormant gills. I felt at home in the water... there the boundary between inner and outer silence, between me and the world, disappeared" (Utlu, 2025, p. 8). In this fragment, water is a means of crossing "inner boundaries." The desire to merge with water psychoanalytically implies a return to the origin, symbolically, to the mother's womb, where there is not yet a distinction between the self and the world. For the narrator, learning to swim is a kind of "initiation ritual," as he seems to be growing and transforming. All this is preceded by fear, pain, and defeat, and finally—achievement, gaining self-confidence and self-assurance. The swimming instructor says to him: "You have already learned everything... now the main thing is to overcome yourself." Overcoming oneself is a key issue throughout the novel. Learning to swim was followed by the protagonist’s "coming of age." "Both of them were excellent swimmers. Now—I was too... My father and I were not afraid to swim far" (Utlu, 2025, p. 66). Swimming together in the open sea contrasts with other family scenes in which the father appears dominant or alienated. When swimming, they seemed to be on equal terms. When the narrator swims from the Maiden's Tower to the shore, it implies a path to freedom. "That summer... we swam together in the open sea... I can only remember which summer it was thanks to that song" (Utlu, 2025, p. 18). Here, the sea is a sanctuary of time, just like the "Madeleine cake" in Marcel Proust. The past comes alive through sensations. In this way, water is presented as a transcendental space, as an allegory of the connection between memory and time.

 

In the final episode of the novel, the writer also portrays the sea. The father has the son make a window in the sand castle. Symbolically, this means that a person should not be locked in their own shell and must have at least a window so as not to lose contact with society and life. "The world is full of life," Zeki's face radiates with a smile like the sun. "'He who has touched the earth for at least one moment remains here forever,' thinks Zeki, and breathes deeply, as if he wants to suck the whole world into his body. 'Life tastes like the sea!'" (Utlu, 2025, p. 190).

 The Search for Traces of the Past in Objects and Photographs

In the novel, objects (for example, a watch, a guitar) are shown as a link to the father, which the writer uses to stage an emotional dialogue between the father and son. Despite the family's financial difficulties, the father bought his son his dream guitar. For the protagonist, the childhood gift becomes a path to his father in adulthood. The same goes for the watch left by his father. These objects seem to have become carriers of audio-visual resonance. For example, in the silence, the ticking of the watch reminds him of the rhythm of his father's breathing. His father convinced him that, regardless of his religious affiliation, he had a pure heart and that the angels would help him when he crossed the hair-thin bridge to the afterlife. This hope accompanies the ticking of the watch years later. An old, familiar object acquires a new function, restoring a spiritual connection with the one who is physically lost.

In the novel, a powerful means of restoring memory is photographs, which create a kind of "intimate archive." The photographs sometimes emerge in the novel and bring the scent of a passed, vanished time, accompanied by nostalgia. The narrator restores the past with the help of his parents' memories, sometimes photographs also help him, but he cannot read the thoughts of the father captured in the photo. A photo is a closed door, behind which you can catch a glimpse of the past but not fully perceive it. A photo freezes time, takes away its breath, which is why looking at photos is melancholic. A photo presents the father's external appearance, not his inner world. Accordingly, it is difficult to determine the source of the smile on his face: freedom, fear, disappointment, or love. "I was looking at a photo of my father with another person. There was some kind of closeness between them. But I could not say what kind of friendship, brotherhood, or love it was" (Utlu, 2025, p. 71). A photo does not provide definite answers, it only hints at them. Therefore, what is main and essential will always remain inaccessible and hidden. A photo captures a past moment that is no longer and can never be repeated. The father's photos are an indirect way of clarifying identity, because the narrator asks the father's face in the photo what he himself is concerned about and what will help him understand his own identity. The photos are not only the key to the father's past but also a means of understanding his own self. He looks for external similarities and differences with his father. The narrator worries that the photo cannot convey what the father felt when it was taken? Why did he take it? Who was the author of the photo? What is most painful: what did he not get to say to his son? There was a smile in the photo, but it did not explain whether it was sincere or masking something. Only a trace of that "something" was visible in the photo. The son tries to name this "something," but the photo, with its stopped time and silent voices, never gives us permission to "read" it completely. The photo is the silence of memory and the love of that silence. Photographs attract the viewer precisely because they do not fully reveal the secret they hold forever. A photo, although it cannot tell everything, reveals enough to warm the heart when you look at it. A photo depicts an absence that is a mysterious presence. In this way, photographs are excerpts of time that confirm the father's physical existence but cannot explain his spiritual life; the son tries to penetrate the past with these photos, but the longer he looks, the more he realizes that much will remain unseen and uncomprehended. Despite this, photos in the novel are still an important attempt to restore the past.

The principle of associative narration is used in the novel. In this way, the writer wants to draw a map of the protagonist's life, not only its physical but also its metaphysical time. The narrator does not tell the story from the past to the present, nor the other way around; rather, the past and present intersect and complement each other. The protagonist does not remember exactly whether some events of his life happened after his father's stroke or before, which is why the time of the narrative does not coincide with real time. This is a remembered time, which proceeds with emotion and sensations and does not coincide with a temporal calendar.

The narrator often dwells on details that seem insignificant chronologically but determine the protagonist's inner changes. For example, it might be a picture, a glance, a song, the sound of a guitar, or colored pencils. These details float up from the past and intrude into the present, or vice versa, the present is illuminated by an old scene from the past. In the novel, the segments of time are not linked by cause and effect, but by emotional associations: the melody of a song, sunlight, a wave of water, the sound of a guitar, and others. For the author, what is important is not when a particular event happened, but what change it caused in the person. What influence did this memory have? The somewhat circular structure of the narrative creates the feeling that the memory is not just being brought to life, but is being rewritten each time. The father never says "I love you" directly, but the narrator still reads this love. He seems to perceive the unspoken, just as Lao-Tzu saw "form in emptiness." By connecting these fragmented pieces of time, the protagonist grows personally and finds spiritual peace. The reader seems to look through an open window into the narrator's heart, into his inner world.

 

The epigraph of the novel is particularly noteworthy—a phrase from Antoine de Saint-Exupéry's "The Little Prince": "It took me a long time to understand where he came from in this desert." This makes the reader think about the father's past and his life philosophy. This phrase begins a search that defines the entire narrative structure of Utlu's novel. The desert is a symbol with multiple meanings and primarily refers to life. It is also the space of the father's loneliness, alienation, and silence. Just as Saint-Exupéry's pilot could not understand where the little prince came from, the narrator cannot fully grasp how his father filled his soul, heart, and mind. "Where did he come from in this desert" is also the main question of identity, which is followed by a trail of other questions: Who is he, what kind of man is my father? What path did he travel to reach me? What did he bring from his desert to my desert? What did he bring from the past, from Turkey, from his childhood? Throughout the novel, Deniz Utlu's narrator tries to connect his father's unknown past with the fragments of life that he himself has experienced. The epigraph is a spiritual map turned into a question, which is gradually colored and defined during the reading process, but is not completely solved. This epigraph also expresses the experience of migration and cultural duality, as well as the hope that we can at least partially grasp the twists of fate of our loved ones and the essence of our attachment and love for them. We may not be able to fully answer the questions raised by the epigraph and other key phrases of the novel, but the main thing is the stream of thoughts that arises when reading the novel and prompts us to delve into objects and events.

The writer writes that he often remembers the characters of the novel as if they were real acquaintances and can no longer feel the difference between a memory of a book character and a real person. In his opinion, the last page of a book is like the last hour of a person's life. "However, you can read the book again and meet its characters, but a real person remains only in memories." As for his father, he fears that he will no longer be able to remember anything and that after finishing the last page, his father will finally leave him: "Is the moment approaching when, by reading this book of memories, my fatherlessness will become complete... How many times or in what form can I summon memories within me?" (Utlu, 2025, p. 157). This is an unanswered question.

 

The attempt to deeply study and understand his relationship with his father makes the protagonist think about his relationship with his mother. When reading Sartre's novel "The Words," he pays special attention to the phrase that reflects his own experience: "After his father's death, Sartre did not have to obey anyone. Besides, he was freed from doubts, from aggression, his mother now belonged only to him" (Utlu, 2025, p. 144). Here we can also see a reflection of the Freudian "Oedipus complex."

 

Just like the narrator, his father also met many people on his life path who left their mark on his soul and memories. One such person is a young Georgian sailor, Fehmi, with whom Zeki (the father) became friends while on a ship. Fehmi played the panduri and sang heart-wrenchingly. Fehmi became a sharer and empathizer of his sad stories.

Literary fiction also helps the protagonist in clarifying his own and his father's identity. For example, the Count of Monte Cristo (with Dumas's "locked-in syndrome") reminds him of his father: "The Count of Monte Cristo was an outcast. His love and youth were unjustly taken away. He was left alone, went on a journey, and now returned to take revenge on society" (Utlu, 2025, p. 171). The protagonist’s life was enriched and diversified by books (including Max Frisch's "Stiller," Antoine de Saint-Exupéry's "The Little Prince," Jean-Paul Sartre's "The Words," Franz Kafka's "The Metamorphosis," Albert Camus' "The Stranger," Paul Celan's poems, and others). The literary works reflect the pain that comes with inner transformation, self-knowledge, and the search for a justification for existence.

The novel raises many thoughts and questions, the answers to which can be found at different stages of life. Life is a labyrinth, and to not get lost in it, our loved ones help us with their visible and invisible guidance. With this novel, the son creates a world in which the father's voice, full of pain, nostalgia, and love, resonates as an eternal echo.

 

---------------

 

References

Lao-Tzu. (1983). Tao Te Ching. (Leri Alimonaki, Trans.). Sabchota Sakartvelo Publishing.

Robakidze, Gr. (1991). The Snake's Skin. Merani Publishing.

Utlu, D. (2025). You Will Never Be Alone, Father. (Maia Peter-Mirianashvili, Trans.). Ibisi Publishing.

---------------------------

Maia Jaliashvili

 

The Dialogue of Silence and Memory: Gradations of the Father-Son Relationship (on Deniz Utlu's novel "You Will Never Be Alone, Father")

 

Abstract

This paper offers a close literary analysis of Deniz Utlu’s novel "You Will Never Be Alone, Father“, exploring the complex relationship between a son and his dying father through themes of silence, memory, identity, and inheritance. The narrative is shaped by a fragmented structure that mirrors the son’s inner search for meaning and belonging. The father, mostly silent and emotionally distant, becomes a central figure through absence rather than presence — a presence that lingers in photographs, gestures, and incomplete stories. Drawing on philosophical reflections and literary intertexts, including works by Antoine de Saint-Exupéry, Max Frisch, Franz Kafka, and Paul Celan, the paper examines how literature and language help the narrator articulate the inarticulable. Water, swimming, and the sea function as metaphors for transformation and self-knowledge, while photography serves as a silent archive of unknowable pasts. The essay ultimately argues that the novel’s power lies in its capacity to portray intimacy through quietness and rupture, and in its insistence that identity is shaped not only by what is said, but by what remains unsaid.

 

Keywords: Deniz Utlu; Memory; Identity; Literary Inheritance